* سالی چند هزار دقیقه از فرهنگ عامیانه مردم ایران ؟

درباره توجه به فرهنگ عامیانه مردم ایران در سینمای کوتاه و مستند ایران

* این یادداشت همزمان در سایت خبری و تحلیلی پیک مستند انتشار یافته است

* این یادداشت در خبرنامه : خبر انجمن شماره یازده ُ صفحه آخر با نام : کشف میراث های معنوی منتشر شده

داستانهای محلی ، قصص کهن ، افسانه های تخیلی و اسطوره ها ، ترانه های محلی از هر نوع ، لهجه و گویش های محلی ، امثال و ضرب المثالها ، اعتقادات مذهبی و دینی ، بازی ها و جشنهای محلی وملی ، خرافات ، باورها و اسطوره های ایرانی ، ورزش های کهن باستانی  و ...

همه اینها فرهنگ عامیانه ومیراث معنوی ملتها را تشکیل می دهند و ایران کشوری بزرگ و دریایی بی کران از گوناگونی قومیتها و فرهنگهای کهن است صداق هدایت در جمع بندی تحقیقات گوناگونی که درباره فرهنگ عامیانه مردم ایران گرد آوری کرده می گوید : (( ایران کشوری سرشار از منابع گونا گون ادبی کهن ، مذاهب مختلف ، هنرها و فرهنگ غنی عامیانه مردمی که با جرات می توانم اعلام کنم در هیچ کشوری این تنوع قومی و فرهنگی دریکجا گرد هم نیامده است ... ))

اما امروز باید هشدارداد که اگراین گوناگونی و تنوع فرهنگی و میراث معنوی که در کشور وجود دارد ثبت و ضبط وجمع آوری نشود دوری نخواهد گذشت که از میان برود .

امروز وقتی اعلام میشود که بیش از 3000 فیلم کوتاه و مستند در سال تولید می کنیم همه شگفت زده می شوند این آمار تولید فیلم کوتاه ومستند عددی است که در سینمای هلند یا فرانسه که مهد ومرکز تولید فیلم های مستند وکوتاه دراروپا هستند نیز به چشم نمی خورد !

اینهمه پتانسیل و نیروی جوان خلاق در سینمای ایران خبرهای خوبی را برای آینده سینمای کشور تضمین   می کند. حتی دراین دوران هم شاهد هستیم که این سینمای مستند و کوتاه کشورمان است که در بسیاری از جشنواره های جهانی نام سینمای ایران را بر سرزبانها می آورد و پرچم سینمای ایران را در قاره های مختلف جهان بالا نگه داشته است ... پس باید بگویم سینمای ایران هنوز زنده است و بوی طراوت ، جوانی وشادابی از آن شنیده می شود و دارد نفس می کشد و شاید بخش مهم و ارزشمند این حیات را سینمای مستند و کوتاه به سینمای ایران هدیه داده است ...

اما امروز که فیلمهای مستند و کوتاه  یا تجربی مخاطب جهانی فراوانی در دنیا پیدا کرده در کشورما می تواند به فرهنگ عامیانه مردمی توجه بیشتری نشان دهد ،  در سینمای مستند ما اهمیت پرداختن به موضوعات فرهنگی ایرانی و عامیانه  بیشترازسینمای کوتاه مورد توجه مستندسازان قرارگرفته اما شاید باید بگویم هنوز هم کارهای مهم و اساسی انجام نشده  و صدها ایده و موضوع جذاب ایرانی که به فرهنگ عامیانه مردمی و میراث فرهنگی ومعنوی ایرانیان مربوط می شود به درستی دیده نشده و در جهت ثبت و ماندگار کردن آن حرکت جمعی صورت نگرفته است .

با مرور و مطالعه بر فیلمهای تولید شده سینمای مستند و کوتاه ایران در دهه های اخیر درمی یابیم که فیلمسازان علاقه مندی بیشتری برای پرداختن به موضوعات فرهنگ عامیانه مردمی داشتند جالب است بدانیم این آثار در بیشتر جشنواره های جهانی دوران خود حضوری موفق داشته و برای سینمای ایران افتخارآفرین بوده اند. اما امروزدرکمتر فیلم مستند ، کوتاه و یا تجربی  آن علاقه و اشتیاق به تصویر کشیدن موضوعات بومی و عامیانه مردمی به چشم می خورد !؟

شاید عده ای فکرمی کنند پرداختن به موضوعات کهن ، اقتباس کردن از ادبیات مکتوب و شفاهی و یا پرداختن به مسائل فرهنگ عامیانه مردمی ومیراث معنوی برای مخاطب یا نسل امروز جذابیتی نداشته باشه و مورد استقبال قرار نگیرد ؟!

ویا شاید بودجه های تولید تامین کننده تحقیق ، پژوهش و تولید این آثار نیست ؟! و...

پرداختن به موضوعات فرهنگی و مردمی می تواند ما را به یاد ریشه های تاریخیمان اندازد و مخاطب داخلی با آن ارتباط  روحی و حسی بر قرارمی کند نسلهای گذشته خاطرات شان را با دیدن رویدادها فرهنگی هنری ملی مذهبی دوباره زنده می کنند ، نسل جوان و جوان تر با گذشته خود وریشه های فرهنگی و تاریخی خود و کشورش آشنا می شود و... 

مخاطبان خارجی حالا چه روشنفکران باشند یا چه عوام با تمدن وفرهنگ وخُرده فرهنگها مردمی، رویدادهای ملی ومذهبی اعتقادات مردمی، نوع زندگی، آداب و رسوم وهنرهای ما ملت آشنا می شوند و دراینجا سینما خارج از تولید محصولی برای سرگرمی ویا خلق اثری هنری به صادرات فرهنگ هنر، تمدن و باورهای مردمی یک کشور به دیگر ملتها پرداخته و درراه حفظ و ثبت وضبط فرهنگ عامیانه مردمی نیز گام برداشته است .

شاید یکی دیگراز دلیلی که فیلمسازان کمتر به سمت این نوع موضوعات می روند عدم شناخت از گستردگی فرهنگ عامیانه مردمی وجهان بینی محدودشان است و البته که این مشکل را می توان با تلاش ، پشتکار و تحقیق وپژوهش و تربیت بهترین دیدن به پیرامونمان برطرف کرد . 

بهتراست زمانی برای تولید فیلمهایی ازاین قبیل کار را آغاز کنیم که به شناخت کاملی ازموضوعات مورد نظررسیده باشیم . نداشتن اطلاعات کافی می تواند بسیارخطر ناک باشد و یک اشتباه کوچک درراه تولید فیلم هایی که قراراست به ثبت و ضبط مسائل فرهنگی و ملی ما بپردازد درتاریخ تصویری کشورناخواسته ثبت می شود و یادگارهای ناقصی از آن موضوعات به آرشیوها ونسل های آینده سپرده می شود.

شاید چند مثال مختصری که در ادامه می خوانید کلیدهایی باشند برای کشف و شناسایی خُرده فرهنگ های مردمی وکشف میراث های معنوی کشورمان، سرفصل هایی برای آغاز تحقیقات و پژوهشهای بسیار وسیع که لازمه تولید اینگونه فیلم ها است ...

- درهرکجای ایران که زندگی می کنید تاریخچه محل سکونتان را مطالعه کنید شاید یکی از آن کوزه های پراز سکه طلا وآن جانوران عجیب و غریب افسانه ها زیر خانه شما مدفون شده باشند ؟! 

به دوستان وآشناهایتان بسپارید اگراطلاعاتی ازافسانه ها، قصه ها، پندها، ترانه های محلی وموسیقی، امثال ومتل ها، آیین های مردمی  ملی یا مذهبی، آثار تاریخی، بازیهای نمایشی، ورزشهای کهن محلی ، خرافات و هر آن چه که مرتبط به فرهنگ عامیانه و میراث معنوی ناحیه ی محل سکونتشان می شود  شما را از آن موضوعات با خبر کنند .

صادق هدایت عوامل اساسی را برای آغاز یک پژوهش صحیح اینگونه اعلام می کند : (( برای کاوش فرهنگ عامیانه یک منطقه یا یک موضوع مثل یک پژوهشگرحرفه ای عمل کنید کلیه عواملی که در زندگی بشر درجریان هستند چون عوامل : اقتصادی و مادی ، کار، زبان بومی، دانش وآگاهی عوام، هنرهای محلی ، جادوگری ، زندگی اجتماعی وخانوادگی وغیره ...  باید تفکیک شوند.))

کارهمیشه ازمشاهده آغازمی شود ازکنار هیچ چیزنباید به سادگی گذشت هراتفاق می تواند کلیدی باشد برای باز کردن قفلهای بعدی ... مثلا ترانه های مردمی را خوب گوش دهید درآن ترانه ما می توانیم با تاریخ و تمدن یک ناحیه آشنا شویم  خیلی وقتها پشت این آوازها و ترانه های کوچه وبازاری مردمی داستانهای کوچک و بزرگی اتفاق افتاده که جنبه دراماتیک قوی دارند و می تواند ملات خوبی برای نویسنده یا فیلمساز باشد ، این ترانه های عامیانه را باید هنر و نبوغ ساده ترین طبقات مردمی دانست که سینه به سینه در طول شاید هزاران سال حفظ شده است .

و اما متل ها و پندهای پارسی  شاید گرانبها ترین و زنده ترین نمونه ادبیات و نثر پارسی است که ما را با قومیتهای گوناگون آشنا می کند خیلی وقتها دراین پندها ومثل ها شما با جذاب ترین ایده ها و اتفاقات دراماتیک نمایشی که جنبه تصویرسازی قوی دارند آشنا می شوید و ...

سراغ گرفتن و یافتن قدیمی ترها  یا ریش سپیدان محلات را فراموش نکنید  آنان زنان و مردانی گم نامی هستند که من نام کتابخانه های سیار را بر آنها گذاشته ام  باید ازاطلاعات فراوانشان درباره شناخت ازموضوعاتی که در کتابخانه ها و آرشیوها ثبت نشده استفاده کرد و شاید خود آن افراد بعدا بخش مهمی از همان سوژه ی فیلم شما باشند ! ؟ و...

و صدها راه و روش دیگر که در این مجال اندک بیان کردن آن نمی گنجد ...

در راه تحقیق کردن غالبا برای خودمان به کشف ها و شیوه هایی دست خواهیم  یافت که دیگران آن را تجربه نکرد اند باید باهوش باشیم تا شیوه خودمان را در راه تحقیق پیدا کنیم تا زودتر به نتیجه دلخواه برسیم .

همه این تلاش های خارج از تولید فیلمی جذاب که اگر فیلمساز بتواند جذابیتهای مختلف فرهنگ عامیانه مردمی را برای ما به تصویر بکشد گامی بزرگ و تلاشی بزرگتر است برای حفظ داشته های فرهنگی مان و آغازی است که فرهنگ و تمدن غنی و باورهای مردمی را گرد گیری کنیم  و با زبانی نو به نسلهای آینده نشان دهیم . تلاش امروزما در این راه تنها کاری است که می توانیم برای پر کردن آرشیوهای  پر از خالیمان انجام دهیم . اگردرطول سال این 3000 فیلمساز هر کدام فقط یک فیلم مستند یا کوتاه  5 دقیقه ای از فرهنگ عامیانه و میراث معنوی مان که در حال فراموشی است تولید کنند سالی چندین هزار دقیقه فیلم ایرانی ازجای جای شناخته شده و ناشناخته شده ی ایران خواهیم داشت ... !!! که جهانیان را مبهوت فرهنگ و تمدن مان خواهد کرد. لازم نیست منتظره از راه رسیدن بودجه های دولتی و یا خصوصی بمانیم و یا در روزنامه ها به دنبال فراخوان جشنواره های موضوعی تک دوره ای بگردیم ...

وقت تنگ است به قدیمی ترها و ریش سپیدانی فکر کنید که آخرین دقیقه های زندگی شان را دارند سپری می کنند اینجاست که باید ازدوربینهای دیجیتالمان کمک بگیریم و بگویم 3 – 2 – 1 حرکت ...

 انتشار این مطلب با اطلاع و اجازه  نوسینده  بلامانع است © هادی آفریده . بهار و تابستان 1386 ، تهران