نقد مستند : مراسم صبحگاهی  به کارگردانی هادی آفریده ، توسط همایون امامی

منتشر شده در نشریه ی داخلی انجمن مستندسازان سینمای ایران – خانه سینما

دوره ی هفتم ، شماره شش ، آذر و دی ماه 1386

کلیک کنید : نسخه PDF این نقد در خبرنامه انجمن مستندسازان سینمای ایران (( آینه ))

مراسم صبحگاهی ساخته هادی آفریده تصویری روشن از جامعه ی امروز ما به دست

می هد. جامعه ای که مدت هاست بسیاری از خصایل خوب خود را از دست داده و با معیارهای دیگری به زندگی می نگرد. مراسم صبحگاهی ساختاری ساده دارد که عمدتا بر مونتاژی موازی استواراست. در یکی از دبستان های تهران بچه هایی را درحال اجرای مراسم صبحگاهی می بینیم ، نا ظم که او را نمی بینیم مدام از فضیلت نظم و قانون سخن می گوید و می کوشد بچه ها را با وعده ی مبصری و نایل آمدن به مقام شامخ ماورانتظامات به پذیرش نظم و انضباط  وادارد ، اما بچه ها گوش شان به این حرف ها بدهکار نیست، با هم حرف می زنند، خمیازه می کشند، مقنعه ی خود را صاف می کنند، ادا در می آورند و شیطنت می کنند.عدم ارتباط بین آنها و ناظم به خوبی تصویرشده است.

پیش تر، وقتی نما هایی از جامعه می بینیم با کاربرد کنتر پوان صدای رادیو - که درآن گوینده ای با تظاهر به شادی و سرزندگی از مردم می خواهد شاد و امیدوار باشند و ازقول حکما و فلاسفه به مردم توصیه می کند که هرگز لبخند را فراموش نکنند. حال آن که تصاویر با قاب های بسته شان از تلاشی بی امان برای معاش خبر می دهند و از ماراتونی  آشکار که بر سختی امرارمعاش افزوده است. حالا در این گیرودار، گوینده که انگارخیلی ازمرحله پرت است مردم را به لبخند دعوت می کند، مردمی محصور در ترافیکی گره خورده و دود. دختربچه ها اما شاد و فراغ بال لبخند می زنند و واقعا شاد و بی خیال اند. موقعیت آنها به خوبی در کنتراست  با شرایط جامعه قرارمی گیرد. درعین حال که تصویری ملموس از شرایط اجتماعی امروز ما به دست می دهد، بی اختیارما را از آینده ی بچه ها بیم ناک نیزمی سازد. آفریده به صورتی موازی از شهر بی ترحم و پر دود تصاویری به دست می دهد. تصاویری که غالبا به صورت بسته برداشته شده اند. وجود نما های کج لابه لای دیگرنماهای شهراز نوعی واژگونی خبر می دهد.واژگونی هر چیزی و نخست، ارزش ها. البته آفریده بیشتر از آن تصاویرش به صورتی حقیقی و با ذکرجزییاتی بیشتر به تعرض یاد شده دلات داشته باشند ، به صورتی نمادین و با اتکا به آشنایی مخاطب با این شرایط ، تنها اشاره ای می کند و می گذرد. موردی که به کاهش دریافت مخاطب ناآشنا وغیرایرانی با فیلم  می انجامد. اشاره ی نزدیکتر به نمودهای اجتماعی مورد نظر، کمال بیشتری به فیلم می بخشید .

فیلم ازهمان آغاز و با پخش صدای گوینده ی به ظاهر شاد و شنگول رادیو برروی تصاویر ترافیک و ازدحام و خیل مسافرکشان، با خود نشان از طنزی شیرین دارد. طنزی که درجای جای دیگر فیلم هم خود را نشان می دهد. ازجمله وقتی دانش آموزان سبک بال و رها در حین ورزش صبح گاهی جست وخیزمی کنند، به ترافیک شلوغ شهربرش می شود. فیلم برعدم ارتباط بین ناظم که دیده نمی شود و بچه ها تاکیدی هوش مندانه دارد که چند بار در فیلم مورد اشاره قرار می گیرد. ولی اوج آن زمانی است که ناظم بچه ها رااز خوردن در برابر آدم های روزه دار منع می کند و بچه ها که به بازیگوشی مشغول اند و کوچکترین توجهی به حرف او ندارند. مراسم صبحگاهی به عنوان فیلمی روان و تاثیرگذار ارزش های خاص خود را دارد و تصویر راستینی ازروزگار ما محسوب می شود. آفریده با این فیلم ازاستعدادی خبر می دهد که درراه است، باشد به بار بنشیند و ثمردهد.

نوشته : همایون امامی "منتشر شده در نشریه ی داخلی انجمن مستندسازان سینمای ایران – خانه سینما" دوره ی هفتم ، شماره شش ، آذر و دی ماه 1386

جشنواره فیلم فجر هم باری به هر جهت !

از فراخوان تا اختتامیه بیست و ششمین جشنواره فیلم فجر

در شماره پنج نشریه ی آینه یادداشتی بر روند برگزاری جشنواره فیلم کوتاه تهران نوشتم با عنوان : جشنواره فیلم کوتاه تهران باری به هر جهت !  تا اینکه امروز رسیدیم به بیست و ششمین جشنواره فیلم فجر و به خودم سفارش دادم تا بر روند برگزاری این رویداد مهم سینمای نیز یادداشتی بنویسم و نام آن را بگذارم : جشنواره فیلم فجر هم باری به هر جهت !!!

منتشر شده در هفتمین خبرنامه داخلی انجمن مستندسازان سینمای ایران آینه - کلیک کنید

براساس آئین‌نامه جدید بخش فیلم‌های کوتاه ومستند جشنواره فیلم فجر، امسال فیلم‌های برگزیده جشنواره‌های معتبر داخلی حق شرکت و رقابت در این بخش را خواهند داشت ! اما برسیم به پنج جشنواره کن، برلین، ونیز، تورنتو و سان دنس به عنوان مهمترین جشنواره های فیلم در جهان. شما با مطالعه بر آئین نامه این پنج جشنواره درمی یابید که جایگاه فیلم مستند و کوتاه درجشنوارههای بین المللی از چه قرار است و حجم فیلمهای کوتاه ومستند متقاضی شرکت در جشنواره های الف در دنیا چقدر بالاست. به عنوان مثال فیلمهای کوتاه ومستند متقاضی شرکت در جشنواره کن درسال بیش 10000 فیلم هستند، یا جالب است بدانید جشنواره برلین  یک روز از جشنواره را به عنوان "روز فیلم کوتاه" نامیده‌اند وعلاوه بر نمایش فیلم کوتاه ، چندین نشست و سمینار تخصصی مرتبط برگزارمی‌کنند. ولی امروز در کشورما شرایط این سینمای اندیشمند و ژرف اندیش در جشنواره ها چگونه است؟ اگر جشنواره فیلم فجررا مهم ترین رویداد معتبرسینمای کشور حساب کنیم ! باید گفت : دربخش مسابقه فیلم های مستند وکوتاه جشنواره فجرهمیشه نبود یک آئین نامه ثابت سالهاست که سینماگران را دچار سردرگمی کرده وگویا قرارنیست قوانین جشنواره به ثبات برسد. به عنوان مثال به یاد می آورم که دراویل دهه 80  فقط فیلمهای کوتاه  35 –16 – 8 م م حق شرکت درجشنواره فیلم فجررا داشتند و مدیران وقت جشنواره زمانی آثار دیجیتالی، ویدئویی را درجشنواره فجر به رسمیت پذیرفته اند که سالها بود تولید فیلم های کوتاه و مستند 35 –16 – 8 م م رونقی در سینمای مستند ایران نداشت. اما مدتی شرایط پذیرش فیلمهای کوتاه ومستند داشت به ثبات می رسید تا این که قانونی جدید سردرآئین نامه جشنواره فیلم فجر درآورد، که فقط فیلمهایی حق درخواست برای شرکت درجشنواره فجر را دارند که اول درجشنواره فیلم کوتاه تهران پذیرفته شده باشند. درست به خاطردارم این قانون نیز درشرایطی به آئین نامه جشنواره فجراضافه شد که موجی ازاعتراضات فیلمسازان درباره داوری و انتخاب آثارجشنواره فیلم کوتاه تهران برپا بود وحالا دراین شرایط قراراست خروجی جشنواره فیلم کوتاه تهران به ورودی جشنواره فیلم فجر راه یابد! جشنواره فیلم فجرکه به گفته برگزارکنندگان آن درردیف جشنواره های الف و شناخته شده جهانی است! خود سیاستی برای انتخاب آثارمستند وکوتاه ندارد وبر اساس انتخاب جشنوارههای دیگر چراغش را روشن می کند. اما تیرخلاصی را جشنواره فجر امسال بر پیکره سینمای مستند وکوتاه زد و آن این بود: امسال فقط فیلم‌های برگزیده جشنواره‌های معتبر داخلی حق شرکت و رقابت دراین بخش را خواهند داشت! در پی انتشار این فراخوان و درپی اعتراضات گسترده فیلمسازان کمی بعد ازطرف دفتر جشنواره فجراعلام شد که  فیلم های 35 م م هم می توانند متقاضی شرکت درجشنواره باشند، در اینجا دبیر جشنواره که مدیریت بنیاد سینمای فارابی نیز برعهده اوست، گویا فراموش کرده است که سالهاست در ایران مستند 35 م م تولید نمی شود! یا اگرهم تولید میشود به تعداد یکی از انگشتان دست است. با این حساب امسال فقط چند منتخب جشن خانه سینما، جشنواره فیلم کوتاه تهران یا سینما حقیقت و... حق حضور برای انتخاب در جشنواره فجر را دارند. دراین شرایط فقط از مدیران جشنواره یک چیز را باید بخواهیم و آن حذف بخش فیلم مستند و کوتاه ازجشنواره فجر! شاید با حذف این بخش راه جهانی ترشدن و ملی شدن جشنواره فیلم فجر نیز زودتر طی شود؟ فیلم کوتاه ومستند هم که همیشه جایی برای نمایش نداشته احتمالا مثل جریان موسیقی زیرزمینی راهی برای حیاط خود پیدا می کند. البته جشنواره های تک دوره ای هم می توانند درکنارجریان سینمای زیرزمینی گاهی کمکی کنند ولی بدی جشنواره های تک دوره ای این است که به تفکرآزاد کاری ندارند و ترجیح  می دهند به شکل موضوعی برای آدمهای موضوعی جشنواره های موضوعی برگزارکنند و به شکل موضوعی آثار منتخب خود جایزه بدهند! جشنواره فیلم فجرهم می تواند ازاین پس خوشحال باشد که دیگر مجبور نیست بیش از 2500  فیلم مستند وکوتاه رابازبینی کند ومی توانند برای این که ویترین خود را نگه دارد و بگوید : درکنارفیلمفارسی های رنگیمان، فیلم کوتاه ومستند نشان می دهیم ، البته چون حوصله دیدن فیلم مستند وکوتاه نداریم به دوستانمان سفارش دادیم که تعدادی فیلم موضوعی و البته درچارچوب سینمای ملی ازجشنواره هایشان برای ما با پیک بفرستند !... اما مدیران محترم، یک جشنواره سینمایی الف باید فیلم‌هایی را داوری کند که اولین نمایش آن درهمان جشنواره باشد. جشنواره فجر فیلم‌هایی را داوری می‌کند که درجشنواره‌های دیگر به نمایش درآمده و جایزه گرفته‌اند!، شاید بهتراست مشاورانی جدید پیدا کنید که کمی سینما را بشناسند یا به انجمن های صنفی خانه سینما میدانی داده شود که برنامه ریز ومجری جشنواره باشند. اما بازتاب اعتراضات به آئین نامه جشنواره فیلم فجر دربین فیلمسازان امسال چگونه بود ؟  درابتدا محمد شیروانی، امیر شهاب رضویان، بایرام فضلی ، شهرام مکری و هادی آفریده به شکل جدا گانه اعتراضات خودت را درمطبوعات منتشر کردند، درادامه هم انجمن صنفی فیلم کوتاه بعد از مدتها سکوت صنفی بیانیه ای صادرکرد! اما هیچ گوشی همانند گذشته حوصله شنیدن حرف حساب را نداشت تا اینکه هیات انتخاب فیلمهای برگیزده خود در بخش مستند وکوتاه انتخاب کرد، در لیست منتشر شده با نام فیلم های مواجه می شویم که نه در جشنواره های معتبر داخلی شرکت کرده اند یا اگرهم شرکت کرده اند جایزه ای نگرفته و حتی مستندی که سال گذشته در همین جشنواره پذیرفته نشده بوده امسال انتخاب شد و دراتفاقی محیرالعقول، مستند طعم خورشید برای دومین سال پیاپی به بخش مسابقه مستند جشنواره راه یافت! آش آنقدر شورشده که صدای سازنده فیلم درآمده و ازجشنواره خواست فیلمش را بیرون بکشند. مشخص نیست دوستان درهیات انتخاب ودبیرخانه عریض و طویل جشنواره به خودشان زحمت نداده‌اند نگاهی به فهرست فیلم‌های سال گذشته بیاندازند. در روزهای برگزاری جشنواره نیز سینماعصرجدید2 و سینما فلسطین3 فیلم های مستند و کوتاه را به نمایش در آورد. کیفیت پخش فیلمهای مستند وکوتاه دراین دوره جشنواره نیز قابل قبول نبود و فیلم ها بر اساس جدول منتشر شده جشنواره پخش نشد که باز هم اعتراضات مستند سازان را درپی داشت.تقریبا تمام سانس های بخش مستندوکوتاه جشنواره بدون تماشاگر برگزار شد و دلیل مهم آن این بود که گیشه های جشنواره اعلام میکردند که  بلیط های این سانس ها پیش خرید شده اما درهنگام اکران فیلمها خبری از تماشاگران نبود! و گیشه ها نیز بلیط فروشی نمی کردند ! کارگردان مستند، من انرژری هسته ای نیستم ! به ایسنا گفت : فقط تيتراژ پاياني فیلمم در جشنواره پخش شد! زمانيكه نمايش فيلم قبلي به پايان رسيد، به يكباره تيتراژ پاياني فيلمم به نمايش درآمد، متأسفانه مسوولان جشنواره فيلم فجر به ارزش واقعي فيلم‌هاي كوتاه و مستند و واقف نيستند وعدم پخش اين فيلم‌ها در سينمای مخصوص رسانه‌هاي گروهي ومطبوعات شاهدي بر اين ادعا مي‌باشد. ایسنا در خبری دیگر آورد : در پنجمين روز جشنواره‌ي فيلم فجر دو سانس پاياني سينما فلسطين 3 وعصرجديد 2 ميزبان نمايش فيلم‌هاي كوتاه بخش بين‌الملل فيلم فجر بودند و برخلاف برنامه‌ي اعلام شده دو فيلم كوتاه ايراني "قفس" و "خواب سرد" به نمايش درنيامدند. مسئولان سينما به مخاطبان اعلام كردند فيلم‌هاي ايراني از سوي دبيرخانه جشنواره به دستشان نرسيده است و سرانجام تماشاگراني كه مي‌گفتند: براي تماشاي فيلم‌هاي كوتاه ايراني آمده‌اند با استرداد مبلغ بليت سالن را ترك كردند و كارگردان فيلم "قفس" وحيد نصيريان هم سالن را ترك كرد، نصيريان گفت : فيلم را از مدت‌ها قبل از آغاز جشنواره براي دفتر جشنواره ارسال كرده‌ايم ! ... فرحناز شریفی که با مستند" ایران دراعلان" در جشنواره حضور داشت گفت: در کتاب جشنواره چشمم افتاد به عکس فیلمم "ایران در اعلان" که مستندیست درباره تاریخچه تبلیغات درایران، اما موضوع فیلم در کنارعکس فیلم اینچنین نوشته شده بود: سیامک راننده مینی بوس است و ... مهرناز اسدی با مستند" قدرت" درجشنواره حضور داشت گفت : فجر همایش فیلم‌هاست، نه جشنواره. چون فیلم‌سازها در آن با یکدیگر تعاملی ندارند. در واقع مدیران هم نخواستند این اتفاق بیفتد. وقتی بلیط فیلم خودم را به خودم می‌دهند از خودشان نمی‌پرسند من که فیلم خودم را دیده‌ام؟ باید بتوانم فیلم دیگران را ببینم! مستند در جشنواره فجر به نظر من به شکل تزئینی است و اصلاجایگاهی ندارد. یک روز مانده به اختتامیه در نشریه روزانه جشنواره فهرستی از کاندیدهای جشنواره در بخش های مختلف منتشر شد اما در این لیست بلند مرتبه هیچ نامی از کاندیدهای فیلم کوتاه و مستند نبود! خوب شاید ستون خالی نداشتند! اما اختتامیه، ترانه اندوهگین کوهستان به کارگردانی حامد خسروی سیمرغ بلورین بهترین مستند کوتاه را گرفت، دیپلم افتخار برای نگارش گفتار متن به روز حادثه ساخته محمدعلی فارسی رسید، دیپلم افتخاربرای پژوهش علمی و فرهنگی به روشنان ساخته محسن رمضان‌زاده و دیپلم افتخار برای نوآوری و تجربه جدید وخلاقانه مستندو پویانمایی به سیانوزه ساخته رخساره قائم مقامی اهدا شد. در بخش مستندهای بلند نیز سیمرغ بلورین به تیناربه کارگردانی مهدی منیری اهدا شد و دیپلم افتخاربه فیلم هفت رخ فرخ ایران به کارگردانی فرزین رضائیان برای تهیه فیلمی موثرازفرهنگ وتاریخ ایران اختصاص یافت.

راستش برای جمع بندی این یادداشت حرفی باقی نمی ماند. فقط ، آیا وقت آن نرسیده که اصناف سینمایی و تشکل های صنفی نسبت به برگزاری جشنواره های بی کیفیت که عمدتا با بودجه های کالان دولتی برگزارمی شود واکنش صنفی وعملی از خود نشان دهند؟ یا شايد بهتراست مسوولان انجمن مستندسازان و انجمن فیلم کوتاه شرايطي ايجاد كنند كه هيچ فيلم كوتاه يا مستندي راهي چنين جشنواره‌هايي نشود. آن وقت شاید مدیران به خودشان زحمت بدهند و جواب اعتراضات ما جماعت را بدهند.